Abstain from sex to stay safe!

Onderzoek doen in het buitenland is lang zo slecht nog niet.. Vooral niet als je het hele land door moet reizen om scholen te bezoeken. Heel vervelend. Het was een tijdje terug namelijk tijd voor het kwalitatieve gedeelte van het onderzoek: interviews en lesobservaties. 12 teachers, 12 scholen in 12 plaatsen verspreid over het land..

Uiteraard leveren deze tripjes weer boeken aan schrijfmateriaal op, alleen al door het zitten in de Oegandese bussen (blijft een favoriet schrijfonderwerp…). Maar daarover later meer.

Want voordat je kan vertrekken, moet er natuurlijk het nodige geregeld worden. En dat kost hier in Afrika toch allemaal net even wat meer moeite dan in Nederland. Ondanks het feit dat de mobiele telefonie hier zeer ontwikkeld is (ik krijg regelmatig de opmerking waarom ik nog steeds zo’n ‘prehistorische’ telefoon heb bijvoorbeeld… Terwijl ie toch echt wel mooi is! Vind ik dan…). Zo hebben sommige mensen niet altijd wat te eten, maar wél een mobiele telefoon……. Dat dan weer wel.

Maar goed, na minstens 100.000 Ugandan shillings opgebeld te hebben met alle docenten, had ik dan eindelijk mijn schema met op welke dag, welke school te bezoeken, klaar. En na al die telefoontjes denk je nu toch wel echt definitief te weten op welke dag en welke tijd ze welke les gaan geven. Maar helaas. ‘So you’re going to teach lesson 6 next week, right? Oh, it’s going to be lesson 8? En als je dan eenmaal op de school aan komt blijkt het les 10 te zijn. So far je voorbereidingen…

Maar ondanks het feit dat het zo ongeveer onmogelijk is dingen op voorhand te plannen, wordt toch alles uiteindelijk altijd geregeld. Kom je aan op de school, blijkt dat ze dachten dat je gisteren kwam op een totaal andere tijd (vraag me niet waarom), maar dan worden rustig alle planningen en schema’s omgezet om de ‘visitor’ te ontvangen. Waar je in Nederland waarschijnlijk weggestuurd zou worden met de boodschap een nieuwe afspraak te maken, wordt je hier hartelijk ontvangen door de docenten, de head teacher, de deputy head teacher en uiteraard de leerlingen. Want een bezoekje aan een oegandese school is heel wat anders dan een bezoekje aan een Nederlandse school.

Een gemiddeld bezoek aan een middelbare school hier begint met het tekenen van het visitor’s book bij de security guard. Pas daarna mag je de compound van de school betreden. Vervolgens is de eerste stop het kantoor van de head teacher (directeur/directrice), waar je een kort praatje maakt en het  visitor’s book van de head teacher tekent (heel belangrijk, wordt nooit vergeten..). Met een beetje geluk breng je ook nog een bezoekje aan de deputy head teacher (onderdirecteur o.i.d.), waar je, uiteraard, verwacht wordt in het volgende visitor’s book te schrijven. Na deze officiële bezoekjes is meestal de staff room aan de beurt. Vaak een gezellige bedoening. Uiteraard wil iedereen weten wie je bent, wat je komt doen, etc. etc. En zo sta je daar in een volle staff room een praatje te houden over de purpose van je visit. Zo krijg je een grote mok melk met thee (in deze volgorde.. blijft me een raadsel waarom die Engelsen dat zo bedacht hebben…) en zo zit je op sommige scholen rustig een uur te wachten op de teacher die je zien wilt. Maar ach, there’s no hurry in Africa. En deze wachttijd levert over het algemeen leuke gesprekken op met andere teachers (uiteraard zijn dat meestal de jonge, mannelijke docenten…) en wordt je er altijd weer even aan herinnerd welke beroemde voetballers Nederland heeft (kan het rijtje echt dromen inmiddels…). Maar gezellig dus.

Maar het observeren van de lessen was toch wel een van de leukste onderdelen. Meestal zaten er zo’n 50 tot 100 leerlingen in de klas (gigantische aantallen mijns inziens, maar heel normaal hier). De leerlingen zijn erg enthousiast over het programma (‘The World Starts With Me’, sexual reproductive health and rights programme) en de docenten eveneens. Natuurlijk verschillen de lessen per docent ontzettend. Zo wil de ene docent echt absoluut niets vertellen over het gebruik van condooms, terwijl de ander gewoon een condoom-demonstratie op een bezemsteel geeft. Helaas bleek de meerderheid van de teachers erg negatief tegenover het gebruik van condooms en pre-marital sex in het algemeen te staan. Dat was dan ook wel de overall-message die ik uit de interviews haalde: abstinence only! Dit gaat op sommige scholen echt heel ver. In een van de interviews werd mij verteld dat ze niets over condooms wilden vertellen en alle informatie over condooms wilden negeren, ook al weten ze dat de leerlingen via radio/tv wel informatie horen over condooms en anticonceptie. Maar ze hoopten dan maar dat ze naar hun docenten i.p.v. de media zouden luisteren en niet aan seks zouden doen totdat ze getrouwd waren.

Tja, okee.. Abstinence is inderdaad de meest veilige manier om geen HIV/AIDS of andere STI’s te riskeren. Maar is dit een reële oplossing? Er zijn altijd een aantal leerlingen die er voor kiezen om wél seks te hebben.. En wat als ze dan nooit les hebben gekregen in het gebruik van anticonceptiemiddelen…? Bovendien, zodra ze klaar zijn met secondary school en naar de universiteit gaan, op een campus gaan wonen, wat gebeurt er dan? De meeste studenten hebben bijna hun hele leven op een boarding school gezeten, waar ze maar 3 maanden in het jaar vrij zijn en naar huis kunnen, maar de rest van de tijd mogen ze de school compound niet verlaten. Dus ja, van een leven van 18 jaar constante controle naar een leven op campus met nul controle. Vul maar in.. En dan te bedenken dat veel van deze studenten dus nooit echt goed les gekregen hebben over anticonceptie. Ook wordt er niet altijd correcte informatie gegeven. Niet dat ik nou een expert ben op het gebied van anticonceptiemiddelen, maar als er tijdens een les verteld wordt dat de anticonceptiepil zo veel bijwerkingen heeft en je meisjes hoort zeggen dat je er onvruchtbaar van wordt of misvormde kinderen zonder armen of benen krijgt als je de pil hebt geslikt, dan gaan je haren toch wel even overeind staan…

‘Fear-arousal’ op de scholen hier is dus hoog. Zo vindt je op bijna elke school-compound bordjes in het gras met teksten als:  ‘Beware of AIDS’ – ‘Delay sex to stay safe’ – ‘HIV/AIDS kills’ – ‘HIV/AIDS has no cure’ – ‘Virginity is healthy’. But also things like: ‘Obey the school rules’ – ‘Identify your principles’ – ‘Avoid sugar mummies’, etc.

Religie speelt hier ook een grote rol in. Want in Oeganda is religie belangrijk, héél belangrijk. Born again christians, katholieken, protestanten, moslims, er is geen Oegandees die geen religie heeft. En dat willen ze je vaak ook maar al te graag vertellen. Zo zat ik in de bus tijdens een van m’n tripjes naast een zeer gelovige christen, die iedereen om zich heen wilde bekeren tot zijn geloof en het tijdens deze busrit op mij gemunt had. Op zich prima, maar als je daar een uur lang zit te luisteren en er zelf met geen mogelijkheid een woord tussen krijgt, haak ik toch af… Maar goed, religie zorgt er dus voor dat pre-marital sex over het algemeen not done is. Al is dit bij de jongeren in Kampala, waar alles toch wat westerser is, wel wat anders…

Al met al heel interessant om zo een aantal scholen te bezoeken. Maar soms ook wel moeilijk om al die armoede te zien op sommige scholen. Verschillende malen is mij gevraagd of ik geen contacten had met iemand die hen tweedehands computers uit Europa kon verschaffen.. De meeste scholen hier hebben slechts zo’n 10-15 computers en gemiddeld 1000 leerlingen…. Zo’n andere wereld dan bij ons.

Sommige leerlingen hebben het ook echt moeilijk op school. De meesten komen uit grote families, waar vaak weinig geld is. En aangezien de meesten op boarding school zitten, zien ze hun familie maar 3 maanden per jaar. De rest van de tijd brengen ze door op school (al heb ik verschillende studenten in clubs ontmoet die ontsnapt waren om uit te gaan….). Het eten op de scholen bestaat meestal slechts uit posho (of ugali, wit iets gemaakt van maize powder) en beans. That’s what it is. En als je geen geld hebt, is dat het enige wat je krijgt op een dag. Een meisje vertelde me zelfs dat ze geen geld heeft om een nieuw blousje voor haar schooluniform te kopen, dus dat ze nu maar elke avond haar blouse wast zodat ie de volgende dag weer schoon is…

In het ‘World Starts With Me’ lokaal hingen ook een aantal tekeningen aan de muur van leerlingen die de opdracht hadden gehad iets te tekenen over de visitors day (dag waarop de familie langs mag komen). Schrok daar echt wel van. Sommigen hadden het gesprek met hun ouders getekend in stripvorm: ‘But mommy, why did you not bring me anything? You know we always get posho and beans only, I’m getting really tired of it, I want to eat something else!’. Heel triest om dit te horen en te zien. Het zet je weer even met beide benen op de grond.

Tijdens de busreis naar Arua (in het noord-westen van Oeganda, tegen Congo en Sudan aan), passeerden we een hele sliert aan refugee camps van vluchtelingen van de strijd van de Lord Resistance Army in het noorden van Oeganda. Zoals de Lonely Planet aangeeft:  ‘a pretty sorry sight if you’ve never seen this kind of suffering before’. Got not much to add to that…

En ook op een boda boda fiets in Hoima, werd ik er weer even aan herinnerd: ‘whites have money’. Een paar andere boda guys aan de kant van de weg riepen naar ‘mijn’ boda guy: ‘lucky you, you’re gonna get 2000’ (instead of 400, the actual price). En inderdaad, ik geef hem liever wat meer, want hoe kan ik ontkennen dat blanken meer geld hebben als ik met een dure laptop in m’n tas achter op de boda zit…? En ook al ben ik maar een arme student in Nederland met als enige inkomen een lening bij de IBG en een supporterende papa en mama, toch heb ik zo veel meer te besteden dan zij… Eigenlijk schaamde ik me gewoon voor het feit dat ik daar achter op die fiets zat met mijn laptop, een digitale camera en zelfs nog een ipod…

Maar toch zijn er ook veel rijke Oegandezen. En deze mensen zijn dan ook écht rijk, van wie de meesten op de een of andere manier gerelateerd aan de president en zijn ministers. Elke keer als ik langs de grote luxe hotels in Kampala kom, moet ik mezelf er van weerhouden om niet te denken hoeveel onderdak deze gebouwen wel niet zouden bieden voor alle mensen die je ’s nachts op de straat ziet slapen… En okee, ook al bieden deze hotels weer werkgelegenheid voor veel Oegandezen en zorgen ze voor inkomsten, toch heb ik het idee dat al het geld maar een beetje blijft circuleren in het upper class wereldje… Maar daar moet ik maar niet te veel bij stil staan. Ik kijk liever naar de mensen die altijd lachen en gelukkig lijken te zijn, hoe arm ze dan ook mogen zijn…

En ondanks alle armoede is er toch ook zo veel rijkdom, in de hartelijkheid en hulpvaardigheid van de mensen bijvoorbeeld, waar wij in de westerse wereld nog zo veel van zouden kunnen leren…